Monday, February 06, 2006

 

धार्मिक दृष्टिमा मांसाहार

स्पेसटाइम दैनिक, वर्ष २ अंक १०४, वि.सं. २०५८ फागुन ४ शनिवार, पेज नं. ४ मा प्रकाशित
अहिले संसारभरि सर्वेक्षण गर्नेहोभने मांसाहार गर्नेहरुको संख्या शाकाहारीहरुको तुलनामा धेरैगुना बढी छ होला । भनाइ छकि सत्ययुगमा सारा मनुष्यहरु शाकाहारी थिए । सात्विक धार्मिक प्रवृत्तिका व्यक्तिहरुको यस भनाइमा विश्वास छ । तर सत्ययुगकाबारेमा अनि तत्कालीन समाजबारेमा साङ्गोपाङ्ग वर्णन गर्नसक्ने स्थितिमा अहिले हामी छैनौं । यद्यपि वेदमा मांसको विधान नभएको भन्ने पक्षका आधारमा सत्ययुगमा सारा मनुष्य शाकाहारी भएको कुरा सत्य-तथ्य लाग्दछ । यसबारेमा मतैक्यता नभइसकेको अवस्थामा पहिले वेदको विधानलाई नखुट्टयाइकन यसबारेमा कुनै ठोकुवा गर्नु हुँदैन । ऐतिहासिक-कालदेखिचाहिँ प्राचीन समाजबारेमा हाम्रो ज्ञान केही विस्तृत हुन्छ र त्यसका आधारमा भन्नुपर्दाखेरी के देखिन्छभने मनुष्यले मांस भक्षण गर्नु उचित हो वा अनुचित हो भन्नेबारेमा संसारमा न कहिल्यै एकमत भएको थियो न त निकट भविष्यमा त्यसो हुने कुनै संकेत छ । जसरी व्यक्तिगत तवरमा मांस भक्षण गर्ने वा नगर्ने भन्ने विवाद निक्कै अघिदेखि चल्दै आइरहेको छ त्यसरीनै यज्ञमा मांस प्रयोग गर्नु हुन्छ वा हुँदैन भन्ने विवाद पनि धेरै पहिलेदेखिको हो । प्रसंगवश यस सन्दर्भमा महाभारत शान्तिपर्वमा भनिएको छ - सुरा मत्स्याः पशोर्मांसं द्विजातीनां बलिस्तथा । धूर्तेः प्रवर्तितं यज्ञे नैतद् वेदेष्ाकथ्यते ॥ अर्थात् सुरा जाँड-रक्सी आदि माछा र पशुहरुका मासु तथा द्विजातिहरुको बलि आदि धूर्तहरुद्वारा यज्ञमा प्रवर्तित भएको हो वेदमा मांसको विधान छैन ।
विद्वानहरु भन्दछन्कि कर्मकाण्डमूलक धर्ममा प्राचीनकालदेखिनै दैवी र आसुरी -दुबै पद्धतिहरु प्रचलनमा रहेका छन् । जस्तोकि त्रेता युगमा रावण वेदको प्रकाण्ड विद्वान मानिन्थ्यो र उसले वेद उपर भाष्य पनि गरेको थियो र उसले वेदको भाष्य गर्दाखेरीमा आफू मांसाहारी भएकाले वैदिक यज्ञीय मन्त्रहरुका अर्थ मांसपरक गरेको थियो । रामायणबाट थाहा लाग्दछकि त्यस समयमा रावण मेघनाद आदिले जतिपनि यज्ञ गर्दथे ती यज्ञमा मासु र रगत हवन गरिन्थ्योभने राजा जनक दशरथ आदिले गर्ने यज्ञमा पायसजस्ता वस्तुहरु हवन गरिन्थ्यो । वेदमा प्रयुक्त शब्दहरु बहु-अर्थी भएकाहुँदा मांस भक्षण गर्ने वा नगर्ने आफ्नो व्यक्तिगत आचरण अनुसार ती शब्दका अर्थलाई ग्रहण गरिएको थियो । यसरी कर्मकाण्डमूलक धर्ममा प्राचीनकालदेखिनै मांसबलि दिने र नदिने -दुबैखाले पद्धतिहरु प्रचलनमा रहेका बुझिन्छ । माथि उद्धृत गरिएको महाभारत शान्तिपर्वको श्लोकका आधारमा भन्दा त जो व्यक्तिहरु आफू व्यक्तिगत रुपमा मांसाहारी थिए उनीहरुले आफ्नो मांसाहार कार्यलाई तुच्छ नठानियोस् र मांसभक्षण गरेको कारणले इज्जत प्रतिष्ठामा धक्का नलागोस् भन्नाकाखातिर यज्ञमा समेत मांसबलिलाई घुसाएको हुनुपर्दछ । त्यही कुरा पछि समयक्रममा सर्वसाधारणमा शास्त्र-सम्मत भनेर फैलियो होला । स्वेच्छाचारी शासकले शास्त्रका भनाइलाई कसरी आफूखुशी तोड्ने मोड्ने गर्दछन् भन्ने उदाहरण नेपालमा राणा-शासन हुँदा प्रशस्त देखिएकै हो । नेपालका श्री३ महाराज भइखाएका राणाले त गर्न सकेको कुरा रावणजस्ता प्रतापी त्रिलोकविजयीले किन गर्न नसक्नु ! जनसामान्यमा शास्त्रका गहिरा कुराहरु बुझ्ने न त ल्याकत हुन्छ न सबैसँग त्यस्तो रुची नै हुन्छ -त्यसोहुँदा औपचारिक तवरमा जेजे व्याख्या गरिन्छन् तिन्लाईनै स्वीकार गर्ने गर्दछन् । यस्तै भएकाले धेरै कुराहरु कुनै धूर्तद्वारा प्रक्षिप्त गरिएकै भएतापनि केही समयपश्चात् पक्का शास्त्रीय मान्यताका रुपमा स्वीकृत हुन्छन् । भनिसकियोकि राणाकालीन नेपाली समाज यसको उदाहरण हो । तर यस सम्बन्धमा केही धूर्तहरुको करामतमात्रै दोषी छ भन्ठान्नुचाहिँ अर्ध-सत्य धारणा हुन्छ । नियत असल हुँदाहुँदैपनि शास्त्रबारेमा अर्थको अनर्थ हुन सक्दछ र यस्तो भएकोपनि छ । वेदमा प्रयुक्त शब्दहरु बहु-अर्थी भएकाहुँदा तिन्का अर्थको अनर्थ हुनसक्ने खतरा जतिखेरपनि विद्यमान छ । स्वाभाविकै होकि एउटै शब्दका विभिन्न अर्थ हुने अवस्थामा द्विविधा मतभिन्नता तथा विवादको सम्भावना बढी हुन्छ ।
बहु-अर्थी शब्दका कारण आइपर्ने अवस्थालाई हामी एउटा उदाहरणद्वारा हेरौं । संस्कृत ुअजु शब्दको अर्थ पुरानो चामल र बाख्रो पाठो दुइटै हुन्छ । एउटै शब्दले दुई भिन्न-भिन्न चीजलाई बुझाउने भएपछि अब यज्ञ गर्ने बेलामा अज मागियोभने व्यक्ति-विशेषको मनपर्दीले गडबडी हुनपनि सक्नेनै भयो । अजको माने मांसाहारी व्यक्तिले बाख्रो भन्ने अर्थ गरेर पशुबलि दिने र शाकाहारी व्यक्तिलेचाहिँ पुरानो चामल भन्ने अर्थ गरेर त्यो चामलको पायस बनाई हवन गर्ने -यसरी पृथक् पृथक् तवरबाट यज्ञ गरिने हुनसक्छ । शाकाहारी व्यक्तिको सोचाइ हुन्छकि यज्ञस्थान जस्तो पवित्र एवं शुद्ध स्थानमा मासु पोलिएको गन्ध उसकालागि त दुर्गन्ध नै फैलाएर आहुति कसरी दिनु ! यसरी उसले मांस हवन कार्य गर्ने त के कुरा त्यसको कल्पना गर्दाखेरीमानै उसलाई असहज लाग्दछ र अज भनेको चामलै हो भन्नेमा पूर्ण विश्वस्त हुन्छ । उता मांसाहारी व्यक्तिका दृष्टिमा मासु बढिया पौष्टिक पदार्थ हुँदैहो र मासु पोलिएको गन्ध उसकालागि त सुगन्धले उसको मन प्रफुल्ल हुनेहुँदा यज्ञमा मांस हवन गर्नु नै युक्तिसंगत ठान्दछ । वाह ! धर्म पनि हुने मासु खान पनि पाइने -यसरी सोँच्दछ ऊ ।
वास्तवमा मांस मनुष्यकानिमित्त अप्राकृतिक खाना हो । तरपनि जस्तोकि यस प्रकरणको आरम्भमै भनिएको थियो -यस संसारमा मांसाहारी मान्छेहरुको संख्या शाकाहारीहरुको तुलनामा धेरैगुना बढी छ होला । हुनपनि अरुको त के कुरा गर्ने वेदमा मांसाहार नगर्ने आदेश हुँदाहुँदैपनि थुप्रै हिन्दूहरु मांसाहारी रहेको स्थिति छ र बारम्बार अिहंसाकोबखान गरिरहने बौद्ध मतावलम्बीहरुसमेत जिब्रो फड्कारी फड्कारी मांस भक्षण गरिरहेका छन् । कति विडम्बनापूर्ण छ त ! मांसाहारीहरुले मांसाहारलाई ठिक साबित गर्न अनेक तर्क प्रस्तुत गर्नु पनि कुनै अस्वाभाविक कुरा भएन । यो विवादको यथायथ गर्ने बेलामा हामीले ख्याल राख्नैपर्ने तथ्य के होभने ुयज्ञु वैदिक-कर्म भएकोहुँदा यसबारेमा वेद-वाक्यनै मान्य हुन्छ र वेदवाक्यका अनुसार वैदिक यज्ञमा पशुबलि वा कुनैपनि पशुको मांसजस्ता वस्तुको प्रयोग वर्जित छ । हो पशुहरु दान दिने विधानचाहिँ छ ।
मनुष्यको शारिरीक बनावट चेतना तथा बौद्धिक स्तर एवं मानवोचित विवेक -सबै दृष्टिकोणबाट मांसाहार तुच्छ छ त्याज्य छ । तपाईं धर्म मान्ने व्यक्ति हुनुहुन्छभने यो तथ्य ख्याल राख्नोस्कि मांसभक्षण पूर्णतया पापकर्म हो । तपाईं धर्म मान्नुहुन्न भनेपनि यो कार्य अनैतिक भएकाले मानवीय नैतिकताको कारणले मांसाहार त्याज्य छ । मांसजन्य पदार्थहरु उपभोग गर्दा एकपल्ट सोचौंकि त्यो मासु प्राप्त गर्न अबोध मूक पशुलाई कति यातना दिइयोहोला ! त्यो निरपराध जीवको क्रन्दनलाई ध्यान दिनोस् त्यो निरीह जन्तुको आँखाबाट धर्धरी बगेको आँसुको धारालाई याद गर्नोस् त्यसको बिलौनालाई ख्याल राख्नोस्; तबपनि मासु खान मनलाग्योभने नर्कको ढोका आफ्नालागि खुलेछ भन्ठान्नुस् । मासु चपाइरहँदा हेक्का हुनैपर्दछकि मासुसँगसँगै पशुको श्रापको भागिदार भइरहिएको छ । यस्तो अधार्मिक अनैतिक एवं अमानवीय कर्म सबैजनाले त्याग्नै पर्दछ । अस्तु ।

Comments:
You tried to write that the Vedic literature and specifically the Veda does not allow flesh eating. In the write-up however, you have not given ample scriptural evidence and quotes (eg from the Vedas directly or the major Upanishads) to show flesh eating was not allowed in the Vedic period. I am repeatedly asking this as there are established writers and scholars (such as Rahul Sanskritayan of India, Madan Mani Dixit of Nepal and many others) contend that the Vedic literature and the Hindu scritpures state that the Hindus used to use (kill) animals and even human beings for sacrifice purpose not to mention for daily diatery use.

Bishwa Prakash Subedi
0977 1 4469024
bsubedi@mof.gov.np
 
Dear Sir:

You tried to write that the Vedic literature and specifically the Veda does not allow flesh eating. In the write-up however, you have not given ample scriptural evidence and quotes (e.g. from the Vedas directly or the major Upanishads) to show flesh eating was not allowed in the Vedic period. I am repeatedly asking this as there are established writers and scholars (such as Rahul Sanskritayan of India, Madan Mani Dixit of Nepal and many others) contend that the Vedic literature and the Hindu scriptures state that the Hindus used to use (kill) animals and even human beings for sacrifice purpose not to mention for daily dietary use.

My regards,

Bishwa Prakash Subedi
0977 1 4469024
bsubedi@mof.gov.np
 
Post a Comment

Links to this post:

Create a Link



<< Home

This page is powered by Blogger. Isn't yours?